سالهاست که دانش نجوم به عنوان یکی از شاخههای پرطرفدار گردشگری مورد توجه قرار گرفته است. گردشگری نجوم در برگیرنده مجموعهای از فعالیتهای تفریحیآموزشی با هدف رصد آسمان، دیدن ستارهها و سیارات با چشم غیرمسلح و یا با استفاده از ابزارهای نجوم است و بیشتر در قالب برگزاری تورهای رصد، استار پارتی و همینطور رقابتهای نجوم برگزار میشود. شیلی از کشورهای پیشگام در توسعه این شاخه از گردشگری است و کانادا، نیوزلند، افریقای جنوبی، هند، روسیه، سوئد، نروژ و … از دیگر کشورهای پیشرو در این زمینه هستند. علاوه بر این، مناطق بسیاری نیز با فراهم آوردن زیرساختهای لازم در تلاشند تا خود را به عنوان مقصد گردشگری نجوم در جهان مطرح کنند؛ حتی در این زمینه به ابتکاراتی دستزده و هتلهایی با عنوان هتل نجوم نیز راهاندازی میکنند.
این شاخه از گردشگری سالهاست که در ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است. دلیل آن نیز به موقعیت مناسب اقلیمی ایران و گستره اکوسیستمهای بیابانی و کویری کشور بازمیگردد که موقعیت مناسبی را برای رصد فراهم آوردهاند. آنچه مشهود است اینکه رویکرد این شاخه از گردشگری در کشور بیشتر آموزشیترویجی است و بر پایه فعالیت انجمنها و کلوپهای نجومی با هدف رصد و همچنین آموزش علاقهمندان به فراگیری و فعالیت در این حوزه و یا عکاسی نجوم انجام میشود. با این حال به علت عدم شناخت لازم از گردشگری نجوم، اجرای تورهای تخصصی در این رابطه از سوی دفاتر خدمات مسافرتی مورد کملطفی واقع شده است، این در حالی است که تعریف بستههای تورهای نجوم به منظور استفاده عموم مردم و خانوادهها علاوه بر کمک به رونق این شاخه از گردشگری میتواند با کمک به اشتغالزایی و توسعه مناطق محروم، از جوامع محلی حمایت کند.
علاوه بر این، باید این نکته نیز مورد توجه قرار گیرد که گردشگری نجوم نباید فقط به برگزاری تورهای رصد محدود شود و ابعاد فرهنگی نیز در توسعه آن باید مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه دانش نجوم در ایران قدمتی دیرینه دارد. بر مبنای شواهد باستانشناختی و همچنین کتاب اوستا ایرانیان باستان از دانش اخترشناسی بهرهمند بودند. دانش نجوم در دوره اسلامی نیز دوره اوج خود را در دو زمینه احکام نجوم و علم نجوم شاهد بود. در این دوره زیجها و کتب بسیاری نیز در زمینه نجوم تالیف شده و انواع اسطرلاب که ابزار نجوم خاص آن دوره بوده نیز به دست ما رسیده است. همچنین شواهدی از وجود رصدخانههای متعدد در حوزه ایران فرهنگی به جای مانده است که مهمترین آنها رصدخانههای مراغه و سمرقند است. تمام این داشتههای فرهنگی خود ظرفیت غنی در حوزه گردشگری نجوم به شمار میروند و موید این موضوع هستند که گردشگری نجوم از منظر فرهنگی نیز در ایران جای بسیاری برای کار دارد و میتواند به عنوان مکمل شاخه تخصصی رصد مطرح شود. معرفی منابع تاریخی، کتابها و زیجهای بهجای مانده، رصدخانهها، ابزار نجوم و شیوه کار آنها، احکام نجوم از منظر مردمشناسی و طالعبینی و همینطور منجمان و دانشمندان این حوزه نیز میتواند در تورهای نجوم مورد توجه قرار گیرد که این امر نیازمند مطالعه و برنامهریزی و همینطور تربیت راهنمایان تخصصی در این زمینه است تا از منظر مباحث تاریخیفرهنگی نیز آموزش ببینند.
یادداشت از فرشید کریمی
