یکی از شاخههای گردشگری فرهنگی، گردشگری ادبی است که گردشگران با مطالعه آثار شاخص ادبی در هر دو حوزه شعر و داستان مقاصد خود را انتخاب میکنند. مقاصد گردشگری ادبی در سراسر جهان در قالبهای گوناگونی تعریف میشوند که دربرگیرنده مکان تولد یا زندگی یک شاعر یا نویسنده، مکان الهامبخش برای نوشتن داستان یا شعر او، مکان دفن شاعر یا نویسنده و همچنین منطقه ترسیم شده توسط یک نویسنده است؛ برای نمونه میتوان به خانهموزه شکسپیر در استراتفورد لندن و خانهموزه گوته در فرانکفورت آلمان اشاره کرد.
زبان و ادبیات فارسی در تاریخ طولانی خود شاعران و نویسندگان بیشماری را به خود دیده است که نقش تاثیرگذاری در زنده نگهداشتن و ترویج آن به ویژه در منطقه داشتهاند، به طوری که امروزه یکی از مولفههای تشخیص مرزهای ایران فرهنگی علاوه بر نوروز، حوزه نفوذ زبان فارسی است. این خود موجب شده است که در دوره کنونی میراث ادبی ایران ظرفیتهای بسیاری را در حوزه گردشگری فراهم آورد. با این حال گردشگری ادبی و تمامی مباحث مرتبط با آن شاخه نوظهوری در گردشگری کشورمان است و بهرغم برخورداری از پتانسیلهایی چون، دیرینه بودن خط و زبان فارسی، وجود ادبا و شعرای نامآشنا در دورههای گذشته و حال و همینطور یادگارهای به جای مانده از آنها، اما این شاخه از گردشگری هنوز در ابتدای راه قرار دارد و آنگونه که باید تورهای فرهنگی با رویکرد گردشگری ادبی در کشور برگزار نمیشوند. نکتهای که توجه به آن ضروری است، اینکه در حوزه گردشگری ادبی نیز همانند سایر حوزههای گردشگری فقط وجود منابع، به عنوان ظرفیتهای گردشگری نمیتواند تضمینی برای رونق این شاخه از گردشگری باشد، بلکه آنچه در این میان حائز اهمیت مینماید، شناخت مبانی گردشگری ادبی است تا از طریق آن بتوان نسبت به شناسایی بازار گردشگری و تعریف تورهای ادبی با توجه به نیازسنجی صورت گرفته و تقسیمبندی بازار اقدام کرد.
بازار گردشگری ادبی را بر اساس ظرفیتهای موجود که همان چهرههای ادبی و یادگارهای آنان است، میتوان در یک تقسیمبندی کلی به سه بازار ملی، منطقهای و بینالمللی تقسیم کرد. بازار ملی، ادبایی را شامل میشود که تنها در داخل کشور شناخته شده هستند و بازار منطقهای در برگیرنده شاعران و نویسندگانی است که در سطح منطقه شناخته شدهاند. مولانا، حافظ، سعدی، فردوسی، خیام و … نیز از چهرههای بینالمللی به شمار میروند که علاوه بر شهرت ملی و منطقهای در سطح جهان نیز شناخته شده و آثار آنها مورد توجه قرار گرفته است.
آمادهسازی و معرفی این بازار نیز در سطح وسیع نیازمند برنامهریزی به منظور ایجاد زیرساختها و تبلیغات و اطلاعرسانی با هدف توسعه داخلی و منطقهای و جذب گردشگر بینالمللی است. ایجاد زیرساختها در مناطق ادبی، برنامهریزی به منظور برگزاری جشنوارههای ادبیفرهنگی مناسبتی، تهیه بستههای سفر، تهیه نقشههای راهنمای گردشگری ادبی به صورت استانی یا منطقهای، ساخت مستندهای ادبی و در نهایت تربیت راهنمایان تخصصی در زمینه تورهای ادبی در مسیر تحقق این هدف راهگشا خواهند بود تا از این طریق ایران بتواند از پتانسیل ادبی موجود در مسیر تقویت و توسعه توریسم فرهنگی بهرهمند شود.
یادداشت از فرشید کریمی
