تا پیش از اختراع وسایل نقلیه موتوری و فراگیر شدن استفاده از آنها، سفر معمولا به صورت گروهی یا به اصطلاح کاروانی در مدت زمان طولانی انجام میشد که ایجاب میکرد مکانهایی برای استراحت کاروانیان ساخته شود که امروزه آنها را با عنوان «کاروانسرا» میشناسیم. موقعیت جغرافیایی و استراتژیک ایران در طول تاریخ به عنوان حلقه اتصال میان شرق و غرب، منجر به ایجاد راههای متفاوت بازرگانی و نظامی، ساخت پلهای متعدد و تامین رفاه و امنیت کاروانیان با ایجاد اقامتگاههای موقت بینراهی شد که نامهایی چون کاربات، ساباط، رباط، خان، کاروانسرا و مهمانخانه، را به خود گرفتهاند. کاروانسراها را باید نطفه هتلهای امروزی در گذشتههای دور دانست که با تعریف بخشهای خدماتی متفاوت روح مهماننوازی ایرانی نیز به ابتداییترین شکل ممکن در درونشان تبلور یافته بود، همان کنش و کرداری که به گواه تاریخ، شاخصترین ویژگی فرهنگ ایرانی در برخورد با گردشگران است.
بخشهای اصلی یک کاروانسرا را حصار بیرونی، ورودی، هشتی، حیاط مرکزی، اتاقها، غرفهها و اصطبل تشکیل میدهد که با توجه به موقعیت اقلیمی قرارگیری هر کاروانسرا ارتباط هر یک از این بخشها با یکدیگر اندکی متفاوت بوده و بعضا به اقتضای موقعیت تعدادی از این بخشها نیز حذف میشدند؛ تمام این تغییرات در راستای خدماترسانی مطلوب به مهمانان این اقامتگاهها صورت میگرفت. در این رابطه کاروانسراهای مناطق کوهستانی مثال خوبی هستند که به دلیل کاهش سرمای هوا به شکل مسقف و فاقد حیاط مرکزی ساخته میشدند تا مهمانان از سرما و باران و برف در امان باشند. تعبیه تالار مرکزی و اتاق مسافران در مرکز ساختمان و تعبیه دیگر فضاهای خدماتی در اطراف اتاقها به عنوان فضای حائل، طراحی و ساخت اتاقهای کوچک و برخوردار از بخاری دیواری یا اجاقهای متعدد به منظور بالا بردن دمای هوا و امکاناتی از این دست تماما در راستای ارتقای سطح خدماترسانی و تامین نیازهای اولیه کاروانیان بوده است. در نمونهای دیگر میتوان به کاروانسراهای مناطق کویری که از امکاناتی چون آبانبار و یا یخچال برخوردار بودند، تعبیه ایوان مرتفع در مقابل اتاقها برای جلوگیری از ورود آب و خاک، ساخت کاروانسرا با پلان مدور برای دور ماندن از گزند طوفانهای مناطق کویری و نظایر اینها اشاره کرد. حاصل سخن آنکه هر یک از فضاهای به کار رفته در کاروانسراها با مهندسی زمانشان در تامین آسایش مهمانان و جلب رضایت آنها نقشی اساسی داشتند.
حال با توجه به قدمت ساخت کاروانسرا در ایران، این سازههای اقامتی میتوانند به عنوان الگویی برای ساخت هتلهای امروزی با رویکرد تلفیق معماری بومیسنتی با معماری مدرن مورد توجه قرار گیرند که بیشک منجر به خلق اقامتگاههایی بومیسازی شده و قابل رقابت با نمونههای غربی اما با بهرهگیری از معماری اصیل ایرانی خواهند شد، چراکه بسیاری از گردشگران ورودی به کشور را گردشگران فرهنگی تشکیل میدهند، که علاوه بر هتلهای لوکس و مدرن، قطعا اقامت در هتلهای برخوردار از طراحی بومی مانند کاروانسرا میتواند برای آنان جذاب باشد. همچنین در بحث سرمایهگذاری در حوزه واحدهای اقامتی و هتلسازی نیز میتوان زنجیرهای از «هتلکاروانسرا» را در کشور راهاندازی کرد که با تلفیقی از سنت و مدرنیته یادآور تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم ایرانیان در حوزه اقامت و مهماننوازی باشند.
یادداشت از فرشید کریمی
